Maak er wat van – boekentip

Lastige situaties, een scheiding, werkloosheid of ziekte, maakt iedereen mee in zijn leven. Hoe ga je daarmee om? We vroegen het auteur en ‘veranderkundige’ Joep Schrijvers van het boek ‘Maak er wat van’. “Denk op een nieuwe manier over jezelf en de situatie en vind de uitweg”

Maak er wat van - Joep Schrijvers over lastige situaties

Heb je het boek geschreven in verband met de recessie?

“Nee, ik was het al lang aan het schrijven toen de recessie begon. Ik kon me niet vinden in enerzijds de filosofische benadering die zegt: het leven is maakbaar, succes is een keuze; en anderzijds de stroming die zegt: het leven is een tragedie waar je niets aan kunt doen. Ik miste een meer pragmatisch filosofische benadering van het leven. Misschien voelde ik intuïtief aan dat er behoefte is aan zo’n boek. Ik heb gekeken hoe je het beste kunt maken van lastige situaties en gezocht naar algemeenheden die toepasbaar zijn in verschillende situaties.”

Gaat het volgens jou om de definitie van onszelf en de situatie?

“Inderdaad. Emoties hangen ook af van hoe je zelf een situatie definieert: is het glas half vol of half leeg? Dit bepaalt hoe we ons voelen, wat we doen en wat we laten. Hiermee bedoel ik niet dat als je maar positief denkt, alles wel meevalt. De feitelijke situatie blijft bestaan, maar met een andere definitie ervan, zie je vermoedelijk andere mogelijkheden en kansen. Je kunt je dus beter op die definitie en de feitelijke situatie richten dan op de emotie.”

En soms moet je het probleem herdefiniëren?

“Als je definitie van de situatie te vaag of stereotiep is, zie je niet meer scherp wat de mogelijkheden zijn. Zonder helder beeld is het lastig kiezen. Als je freelancer bent en je hebt te weinig opdrachten, kun je jezelf afvragen of je echt weet wat er speelt. Soms is meer duidelijkheid nodig. Maar een definitie kan ook te duidelijk zijn; een te rigide beeld van jezelf of je omgeving kan je in de weg staan. Je zet jezelf vast, terwijl juist flexibiliteit nodig is.

Als bijvoorbeeld ontslag dreigt, kun je jezelf zien als verongelijkte medewerker, of als slimme advocaat. Daaruit vloeien verschillende handelingen voort. Met welke houding denk je het verst te komen? Kortom: denk op een nieuwe manier over jezelf en de situatie en zoek een uitweg.”

Wat zouden we in het algemeen kunnen doen met lastige situaties?

“Eenvoudig gezegd, is een situatie lastig als je te simpel voor deze wereld wordt of als de omgeving te complex is geworden; er is iets veranderd waar je niet meteen het antwoord op hebt. Je moet dus ofwel je systeem uitbreiden of de omgeving vereenvoudigen. Als je bijvoorbeeld veel stress op je werk hebt, kun je een baan zoeken die minder veeleisend is, of je ‘systeem’ uitbreiden, door bijvoorbeeld een assistent te zoeken.”

In je boek schrijf je dat we bij lastige situaties een voorbeeld moeten nemen aan kunstenaars. Wat kunnen we van hen leren?

“Een levenshouding waarin je creatief roeit met de riemen die je hebt en niet voor één gat te vangen bent. Als je dit talent een beetje in jezelf weet te ontwikkelen, ben je beter opgewassen tegen lastige situaties. Je leven is geen project met doelen en strategieën, dat je, als je het maar goed uitrolt, op een vooraf bepaalde eindbestemming brengt. Dan weer krijg je een aandoening, dan word je getroffen door een economische crisis. En telkens moet je daar iets op verzinnen. Kunstenaars verzamelen van alles, en knutselen dan iets in elkaar. Zo kun je als het ware ook in het leven staan: kijken wat er voor handen is in jezelf en je omgeving. Het is goed om dingen te verzamelen: mensen, vaardigheden, ideeën, mogelijkheden, en dit gebruiken. Zorg dat je in verschillende kringen verkeert, compenseer wat je zelf niet in huis hebt. Als je op dit moment geen goede advocaat in je kennissenkring hebt, heb je het niet goed gedaan.”

Dit klinkt opportunistisch

“Je moet het niet berekenend doen, dan wordt het onecht. Maar het is wel goed om veel mensen te ontmoeten, op de tennisclub, op je werk, in de buurt.”

‘Ja’ is een belangrijk woord, schrijf je

“Dat is het belangrijkste woord in het vocabulaire van een kunstenaar. Daarmee erkent hij wat de situatie is en waar hij het mee moet doen. Als je je verzet tegen de werkelijkheid ben je meer bezig met je boosheid of angsten, dan met wat er gebeurt en mis je kansen en mogelijkheden die in een lastige tijd ook aanwezig zijn.”

Je zegt ook: bespeel het toeval

“Inderdaad, je moet kansen zien en grijpen als die zich voordoen. Soms zoek je iets, maar vind je iets anders, mits je daarvoor open staat. Dat is serendipiteit: iets vinden wat je niet zoekt en herkennen dat je het kunt gebruiken. Columbus zocht een nieuwe zeeroute naar India en vond Amerika. En microbioloog Fleming ontdekte dat een schimmel, die in een schaaltje bacteriën was gevallen, daar een moordende uitwerking op had. Zo ontdekte hij penicilline. Een andere wetenschapper, Pasteur, zei ooit: ‘Het lot begunstigt alleen degenen die zijn voorbereid.’ Dus wees alert en sta open!”

Nog een tip van je: maak tijd tot bondgenoot. Hoe?

“Lastige situaties hebben hun eigen dynamiek. Is er nood aan de man: handel snel. Is het geluk aan je zijde: aarzel geen moment om het te grijpen. En soms moet je geduld hebben. Maar als je de situatie op zijn beloop laat, wordt tijd een geduchte tegenstander.”

Tijd is onze vijand, schrijf jij, het zorgt voor veel lastige situaties. Hoezo?

“In deze tijd moeten we planmatiger en efficiënter leven dan ooit. De tijd die we hebben, is schaars. Veel problemen vloeien daaruit voort. Daarnaast is de natuurlijke structurering weggevallen door de digitalisering. Vroeger werd je ritme van buitenaf bepaald, nu kun je altijd werken. Er is geen externe stop meer. Dus vraagt de balans tussen werk en leven om onze aandacht, met ons lichaam als belangrijkste barometer voor wat we wel en niet aankunnen. Als tijd schaars is, moet je heel doelbewust plannen. Laat geen tijd door je vingers glippen, besteed je tijd aan nuttige zaken en niet aan gerommel in de marge, maak het jezelf makkelijker.”

Nog meer efficiëntie dus. En genieten dan?

“Daarom zeg ik óók: pluk de dag. Als het te veel is, haal de krenten eruit.”

Jouw motto: richt je op het nu, niet op het verleden of de toekomst. Waarom?

“Je kunt je afvragen: waar ligt je focus? Terugblikken naar het verleden kan je voeden en inspireren, zo lang de focus blijft op de lastige situatie die nu speelt. Dat geldt ook voor de toekomst, die is onzeker en vaag en het heeft weinig zin om daar te veel mee bezig te zijn. Je kunt veel beter om je heen kijken. In het nu liggen de mogelijkheden.” 

Je zegt dat zelfbehoud het doel is bij lastige situaties, komt daarna nog een hoger doel in zicht, zoals geluk?

“Naarmate we beter in staat zijn grip op ons leven te krijgen, worden we daar gelukkiger van. Het omgekeerde geldt ook. Goed omgaan met moeilijke situaties maakt ons dus gelukkiger. Maar geluk is niet het doel, dat is zelfbehoud. Geluk is eerder het bijproduct.” 

Wat is je eigen ervaring met lastige situaties?

“Ik kwam op de arbeidsmarkt in 1982 toen er een grote jeugdwerkloosheid heerste. Dat was lastig. Ik zag kansen om me om te scholen in de ICT en deed dat. Of recent, in 2009 zat alles me tegen leek wel: een boek mislukte, een televisieprogramma ging niet door, mijn partner kreeg een chronische aandoening en werkloosheid dreigde. Dat was pittig. De wereld werd een maatje te groot voor me. Dus maakte ik me simpel en klein: ik deed alleen nog betaalde klusjes, ging bolletjes in mijn tuin planten en brood bakken. Ook leefde ik heel gestructureerd: goed slapen, gezond eten en niet veel alcohol. Zo kon ik de wereld weer aan.”

Maak er wat van, Joep Schrijvers, Uitgeverij Lebowski, €17,50